Saan, Ducepratum, Ostrvski grad, Ata/Ada, Ostrvo-tvrđava, Ada Kale, Ada-i- Kebir, Oršavsko ostrvo, Nova Oršava, Karolina, nazivi su za ostrvo koje se, do 1971. godine i potapanja za potrebe izgradnje hidroenergetskog i plovidbenog sistema Đerdap, prostiralo sredinom Dunava od 220. do 221, 6 km nizvodno od Beograda, na 4 kilometara nizvodno od srpske Tekije i rumunske Oršave, 2 km nizvodno od ušća Černe, 18 km uzvodno od Turnu Severina i 15 km od Kladova.

Pozicija Ade Kale, kako se u vreme definitivnog uranjanja u dubine Dunava zvalo, omeđena je 950. i 952. kilometrom dunavskog plovnog puta. Najbliže tačke ostrva bile su udaljene 255 metara od rumunske strane koju nadvisuje breg Alion i 315 metara od srpske strane sa obroncima Miroča. Gotovo mediteranska klima pogodovala je dobrom prilagođavanju nekih egzotičnih vrsta biljaka, poput maslina, na ostrvu dugom 1780 metara i širokom između 400-500 metara koje je, gledano iz vazduha, svojim oblikom između ostalog podsećalo na kakvu neman što je glavu zaronila u dunavske dubine. Otuda brojne legende o mitskom boju junaka Novaka i aždahe upravo u đerdapskoj regiji, kao i priča da je baš ovo ostrvo postojbina masline.

Drugo ime iz starijeg razdoblja, po pisanju rumunskih istoričara Saan, moglo bi imati korena u jednom od Zevsovih atributa, ali i u drugom nazivu za antičku boginju Dijanu. Po ovim božanstvima su se mogli zvati rimska naseobina Zanes, ali i malo ostrvo Zan nizvodno od Ade Kale, prema turskom popisu iz 1741. godine naseljeno isključivo hrišćanima, koji su istovremeno bili popisani i u haračkom defteru na Adi Timur Kapija, nizvodno od Sipa . Nešto svežiji istorijski tragovi upućuju nas i na toponim Saina/Šaina kraj sela Manastirica kao istorodni naziv sa onim potonjeg adakalskog ostrva. Na veze takve vrste ukazuje posredno, činjenica da je Šaina, prilikom turskog popisa iz 1741. godine evidentirana odmah posle dumendžija sa ostrva Zan .

Naziv ostrva u turskom jeziku ima potporu u reči „sagan“ – tamnosmeđa ptica – lastavica ili čiopa /Apus apus/, sa belim grlom, koja je fenomen izdržljivosti, vitalnosti, a staništa nalazi u nezagađenim sredinama, gradeći gnezda u šupljinama drveća ili pećina.
Prvi veći radovi na utvrđivanju ostrva tada još zvanog Saan povereni su 1371. g. od strane mađarskog kralja Lajoša I Benediktu Himfiju, jednome od upravitelja 1365. g. nastale Bugarske banovine, i njoj dodeljenih susednih banatskih banovina .

Nakon Karlovačkog mira iz 1699. godine, ostrvo je ostalo pod upravom Turaka. Imenovanjem Ibrahim paše za komandanta flote Gvozdenih vrata 1716. godine intenzivirani su radovi utvrđivanja ostrva, za šta je korišćena radna snaga oko 4000 Vlaha, ali već 1717. godine princ Eugen Savojski /1663-1736./ uspeo je da ostrvo, skupa sa susednom Oršavom stavi pod vlast habzburške krune. Požarevački mir 1718. g. stvorio je pretpostavke ozbiljnijeg prisustva Austrijanaca u regiji na đerdapskom delu Dunava. Kako beleži Feliks Kanic već 1717. g. guverner general Klaudije Florimond fon Mersi počeo je sa izgrađivanjem ostrvskog sistema utvrđenja „prema planovima princa Eugena, na osnovu čega je nastao jedan bastionirani četvorougaonik načinjen po svim pravilima odbrambene taktike, s odgovarajućim spoljnim utvrđenjima, i na srpskoj obali ‘Fort Elisabeth“ imenovan po austrijskoj carici, supruzi imperatora Svetog Rimskog carstva i kralja Mađarske Karla VI . U vreme građevinskih radova načinjen je plutajući most koji je povezivao ostrvo sa obalom, gde je na obroncima brda Alion bila smeštena peć za pečenje cigle, dok je kamen dovožen brodovima i uziđivan u temelje .

Kanic je zapisao: „Do izbijanja ponovnog rata 1737. godine učinjeno je mnogo na pojačanju objekata, a na istočnom delu ostrva nastala je mala kolonija nemačkih zanatlija i sitnih trgovaca. Kao i sva austrijska vojna zdanja onog vremena, i ova su nosila pečat izrazite sigurnosti, a naročito je bila čuvena čvrstina njihovih kazamata. Venac bastiona, lomljen sa mnogo uglova, dopire gotovo svuda do same ivice ostrva“. Centralna unutrašnja građevina imala je četvorougaonu formu, čiji su uglovi bili obezbeđeni kulama za osmatranje. Kule su nosile imena: Karol-Karlo VI /car/, Eugen /princ/, Mersi /guverner Banata/ i Valis /Franc Paul fon. General, Mersijev naslednik/; četiri unutrašnje kapije na utvrđenju imenovane su, zavisno od geografskog položaja kao Srpska, Beogradska, Banatska i Vidin kapija, a postojalo je i četiri spoljašnjih kapija u okviru okolnih zidina, odgovarajućih naznačenim unutrašnjim.

Najverovatnije da je ceo ostrvski sistem utvrđenja a sledstveno tome i samo ostrvo dobilo ime po imperatoru Svetog Rimskog carstva i kralju Mađarske Karlu VI /1685-1740/. Zidovi galerija i bastiona bili su od cigle, imali su visinu 5-6 metara i debljinu 1, 5-2 metra, a ostrvo je imalo kasarnu, bolnicu, crkvu i jedan tunel ispod Dunava prema srpskoj obali, koji je vodio do obalskog utvrđenja Elizabetfort, nazvanog tako po austrijskoj carici, sazdanog na osnovu naredbe generala Hamiltona 1736. godine.

Utvrđenje na adakalskom ostrvu bilo je toliko jako da se ispostavilo gotovo neosvojivim i čak i za svoje graditelje, Austrijance u vreme invazije septembra 1789. godine. Tada je, zahvaljujući izvanrednoj bezbednosnoj strukturi fortifikacija, svega 800 ljudi uspelo da odoli napadima 18.000 austrijskih vojnika, izdržavši osmodnevno bombardovanje sa 27.000 projektila . Tek u proleće 1790. godine Turci predvođeni Mehmed Tarik/Tahir pašom predali su ostrvo nakon višemesečne blokade .

U srpskoj istoriji Ada Kale najčešće je pominjano kao mesto trenutnog pribežišta, potom i stradanja beogradskih dahija, povodom čije strahovlade je i otpočeo Prvi srpski ustanak.
Najpoznatiji stanovik ostrva bio je princ uzbečke dinastije Šamanida Miškin Baba, tu prispeo iz Buhare nakon što mu se u snu prikazalo da se treba naseliti na svetom ostrvu u dunavskim kataraktima. Kako se pripoveda, ovaj sveti čovek zaslužan je za mnoga izlečenja. Umro je 1851.g. i njegov grob je, pre nego što je ostrvo potopljeno, izmeštenna obižnje ostrvo Šimijan, u neposrednoj blizini stubova Trajanovog mosta.

Beogradska “Politika“ objavila je 4.maja1912.g. repotražu o ostrvu u kojoj se navodi, pored ostalog, da je bogato zasadima ruža i vinograda, ukazujući na zanimljivost sadržanu u tamošnjoj džamiji. Tamo, pored velikog tepiha-sultanovog poklona, vide se ukraj zidova hiljadu zelenih drvenih kugli, za kojeje derviš pojasnio da su namenjene tačnom brojanju 6000 molitvi za umrlog, koje šestoro ljudi jedan iza drugog stojeći izgovaraju, a da sene bi “zabrojali“ nakon svakog izgovaranja jedan drugome dodaju po jednu drvenu loptu. Inače je ova džamija do 20 veka bila najveća islamska bogomolja u Evropi.

Ostrvo posle Prvog svetskog rata vraćeno Rumuniji, naseljeno pretežno Turcima, decenijama je bilo prava mala orijentalna oaza u srcu Evrope. U novijoj srpskoj istoriji ostalo je upamćeno kao mesto sa koga je jedna nemačka borbena grupa izvršila desant na njene obale u reonu strateški izuzetno značajnom zbog pogona za izvlačenje brodova đerdapskim plovnim putem – Sipskog kanala.

Jedan od poslednjih opisa života na ostrvu datira iz 1966.g: ‘Ada Kale je naseljeno iskučivo Turcima, ima ih oko 570 duša i izolovani su od ostalog sveta. Na to ih niko ne prisiljava, već su se sami- tako reći- zatvorili u sebe. Međusobno se žene i udaju i tu je neminovna degeneracija. Selo je na istočnom delu ostrva, a ostrvo je ograđeno tvrđavom prilično razrušenom i zapuštenom. U selu se nalazi džamija a ispod nje jedan prilično visok čempres. Postoji još jedan čempres na istočnom delu ostrva, pa se čovek mora zapitati kako je moguće da, i pored košave klima bude toliko blaga da može uspevati mediteransko drvo. Meštani Ade Kale se bave zanatstvom i sadnjom duvana. U selu postoji radionica za proizvodnju pamučnog platna za izradu krevetske posteljine i pogon za fermentaciju duvana. U svakom dvorištu od ulaznih vrata pa sve do kuće za stanovanje vodi staza popločana turskom kladrmom, a duž staze sa jedne i druge strane zasađen je bosiljak.“

Sporazum Jugoslavije i Rumunije o izgradnji i eksploataciji hidroenergetskog i plovidbenog sistema Đerdap na reci Dunav, koji je stupio na snagu 16. juna 1964. godine rezultirao je raseljavanjem Ade Kale 1968-1970. godine, koja je, nakon relokacije kompletne grandiozne austrijske tvrđave, po kojoj je i stekla ime, na ostrvo Šimijan /ranije Ada Gubavac/ u blizini Trajanovog mosta, zauvek nestala u dubinama Dunava.
Jedini predmet preostao na srpskoj obali kao spomen postojanja nestalog dunavskog ostrva je satni mehanizam sa njegove sahat-kule, koji je sedamdesetih godina proteklog stoleća krasio zgradu prahovske carinarnice, da bi posle preseljenja državnih službenika u nove prostorije, ostao da sa napuštenom ruinom svedoči o izgubljenom vremenu .

Autor: Ranko Jakovljević

 

 

IZVORtkmagazin
PODELI

POSTAVI ODGOVOR

Please enter your comment!
Please enter your name here